Türkiye’de okul kantinlerinde satılmaması gereken ürünleri, güncel MEB–Sağlık Bakanlığı–Tarım ve Orman Bakanlığı düzenlemelerine göre MEB, okullardaki gıda işletmelerinin 2020/8 sayılı Genelge ve bağlı kılavuzlara göre yönetilmesini isterken; Tarım ve Orman Bakanlığı ise 17 Ağustos 2026 tarihli yeni Bilim Kurulu kararlarını ve güncel “Okul Gıdası” sistemini yayımlamıştır. Bu düzenlemelerle birlikte DSÖ’nün önerilerini de toplu olarak özetlemek yararlı olacaktır.
Okul kantinlerinde satılmaması gereken ürünler ve gerekçeleri
Okul kantini sıradan bir perakende satış yeri değildir. Çocukların beslenme alışkanlıklarının geliştiği bir çevrenin parçasıdır. Bu nedenle yalnızca gıda güvenilirliği değil, ürünün beslenme yönünden uygunluğu da değerlendirilir (1–4, 10). DSÖ’nün 2026 okul gıda ortamı kılavuzu da okullarda doymuş yağ, trans yağ, serbest şeker ve tuzu yüksek ürünlerin bulunabilirliğinin azaltılmasını önermektedir (6).
Bu liste MEB’in okul kantinleri için belirlediği “satışı uygun olmayan” gruplarla büyük ölçüde örtüşmektedir. MEB’in yayımladığı listede enerji içecekleri, gazlı/kolalı ve aromalı içecekler, kızartmalar, cipsler, çikolata-gofret-şekerlemeler, kafein/guarana içeren ürünler, çeşitli pasta ve kekler, şerbetli tatlılar ve tatlandırıcılı ürünler açıkça yer almaktadır (2,3).
Bu Yiyecekler Neden satılmamalıdır?
Bunların yasaklanması veya sınırlandırılmasının temel gerekçesi sadece katkı maddeleri değildir. Daha önemli sorun, bu ürünlerin önemli bölümünün enerji yoğun fakat besin öğesi yoğunluğu düşük, serbest şeker, tuz ve/veya doymuş yağ bakımından yüksek olmasıdır. DSÖ, okul ortamında çocukların sağlıklı beslenmesini desteklemek amacıyla gıda ve içeceklerin sunumu ve satışına ilişkin beslenme standartlarının uygulanmasını özellikle önermektedir (6).
- Fazla şeker: Şekerli içecekler, şekerlemeler, kek-pasta ve şerbetli tatlılar serbest şeker alımını yükseltir. Düzenli yüksek tüketim enerji fazlası, obezite ve özellikle diş çürükleri açısından önemlidir (6,7).
- Enerji yoğunluğu ve obezite: Cips, kızartma, pasta, gofret ve benzeri ürünlerde küçük porsiyonda yüksek miktarda enerji bulunabilir. Okulun bu ürünleri sürekli erişilebilir hale getirmesi sağlıklı beslenme davranışının geliştirilmesiyle çelişir (6).
- Tuz: Cips ve bazı tuzlu atıştırmalıklar çocukların günlük sodyum alımını gereksiz biçimde yükseltebilir. Okul gıda standartlarının amaçlarından biri tuz tüketimini azaltmaktır (6,8).
- Doymuş yağ: Krema, bazı pastane ürünleri, çikolatalı ürünler ve bazı hamur işleri yüksek miktarda doymuş yağ içerebilir. Okullarda sunulan gıdaların doymuş ve trans yağ bakımından düşük olması DSÖ’nün sağlıklı okul gıda ortamı yaklaşımının temel unsurlarındandır (6).
- Kafein ve uyarıcı maddeler: Enerji içecekleri ile guarana veya ek kafein içeren ürünler çocuklar için özellikle sakıncalıdır. Okul düzenlemelerinde bu nedenle ayrıca belirtilmektedir (2,3).
- Besleyici gıdaların yerini alma: Çocuk kantinden şekerli içecek, cips ve şekerleme aldığında süt, ayran, yoğurt, meyve, sebze veya kuruyemiş gibi besin değeri daha yüksek seçeneklerin tüketimi azalabilir. Bu nedenle okul politikalarının yalnızca “zararlı ürünü yasaklamak” değil, sağlıklı seçeneği kolay erişilebilir hale getirmek üzerine kurulması gerekir (6). DSÖ de okul gıda ortamının satın alma ve tüketim tercihini sağlıklı seçeneklere yönlendirecek biçimde düzenlenmesini önermektedir.
- Beslenme eğitimiyle çelişme: Çocuğa sınıfta “şekerli içecekleri ve aşırı yağlı/tuzlu yiyecekleri azaltın” denirken aynı ürünlerin okul kantininde satılması sağlık eğitiminin mesajını zayıflatır. Okulun kendisi bir “beslenme çevresi” ya da “ortamıdır” (6,8).
Ayrıca beslenme içeriğinden bağımsız olarak satılmaması gerekenler
Bir ürün beslenme açısından uygun olsa bile gıda güvenilirliği şartlarını karşılamıyorsa kantinde satılmamalıdır. Mevzuata uygunluğu şüpheli gıdaların işletmeye kabul edilmemesi; soğuk zincir gerektiren ürünlerin sıcaklıklarının kontrol edilmesi gerekir (8,11).
Dolayısıyla son tüketim/tavsiye edilen tüketim tarihi veya saklanma koşulları uygun olmayan, ambalajı bozulmuş, kaynağı ve izlenebilirliği belirsiz, gerekli sıcaklıkta tutulmamış, hijyenik olmayan koşullarda hazırlanmış veya bulaşma riski taşıyan ürünler de öğrenciye sunulmamalıdır. Özellikle tüketime hazır ürünlerin bulaşmadan korunması ve gerekli sıcaklıkta muhafaza edilmesi zorunludur. (9,10,11).
Okul kantinlerinde satılmaması gereken ürünler ve gerekçeleri Tablo-1’de özetlenmiştir.
Tablo -1: Okul Kantinlerinde Satılmaması Gereken Ürünler Ve Gerekçeleri
| Satılmaması gereken ürün/ürün grubu | Başlıca gerekçe |
| Enerji içecekleri | Kafein ve diğer uyarıcı bileşenleri nedeniyle çocuk ve ergenler için uygun değildir. |
| Kolalı ve diğer gazlı/şekerli içecekler | Serbest şeker ve enerji alımını artırır; besleyici değeri düşüktür. |
| Aromalı içecekler ve aromalı sular | Çoğunlukla ilave/serbest şeker içerir; suyun yerine tüketilmelerini teşvik edebilir. |
| Meyveli içecekler ve meyveli içecek tozları | Meyvenin kendisinin besin değerini taşımaz; serbest şeker alımına katkıda bulunabilir. |
| Meyveli/aromalı doğal mineralli içecekler | Şeker veya tatlandırıcı içerebilen ürünlerdir; okul içeceği olarak uygun kabul edilmez. |
| Aromalı şuruplar ve meyveli şuruplar | Çok yüksek serbest şeker içeriğine yol açabilir. |
| Sporcu içecekleri | Normal okul etkinliği yapan çocukların fizyolojik gereksinimi değildir; çoğu şeker içerir. |
| İçecek tozları | Şeker içeriği yüksek, besin yoğunluğu düşük olabilir. |
| Meyve suyu konsantreleri | Yoğun şeker kaynağıdır; bütün meyvenin lif ve doyuruculuk avantajını sağlamaz. |
| Guarana[1]/guarana özü veya eklenmiş kafein içeren ürünler | Uyarıcı etki ve yüksek kafein maruziyeti riski nedeniyle çocuklar için uygun değildir. |
| Cipsler | Genellikle yüksek enerji, yağ ve tuz içerir; besin yoğunluğu düşüktür. |
| Kızartılmış yiyecekler | Enerji ve yağ yoğunluğunu yükseltir; sık tüketimi sağlıklı beslenme modeliyle bağdaşmaz. |
| Çerez/snack tipi tuzlu ürünler | Tuz ve/veya yağ miktarı yüksek olabilir. |
| Çikolata ve çikolatalı ürünler | Şeker ve enerji yoğunluğu yüksektir; bazı ürünlerde doymuş yağ da yüksektir. |
| Gofretler | Genellikle şeker, yağ ve enerji yoğunluğu yüksek; besin yoğunluğu düşüktür. |
| Şeker ve şekerlemeler | Temel olarak serbest şeker sağlar; diş çürüğü ve aşırı enerji alımı açısından sakıncalıdır. |
| Kremalı veya çikolata dolgulu kekler | Şeker, yağ ve enerji yoğunluğu yüksektir. |
| Yaş pasta, ekler vb. pastane ürünleri | Yüksek şeker ve doymuş yağ içerebilir; ayrıca uygun saklanmazsa mikrobiyolojik risk oluşturabilir. |
| Kruvasan, muffin, cupcake vb. | Enerji yoğun; şeker ve/veya doymuş yağ miktarı yüksek olabilir. |
| Parfe, mozaik pasta vb. tatlılar | Şeker ve yağ içeriği yüksektir; bazıları soğuk zincir de gerektirir. |
| Hamurlu ve şerbetli tatlılar | Çok yüksek serbest şeker ve enerji yükü oluşturabilir. |
| Tatlandırıcı içeren yiyecek ve içecekler | Çocuklarda tatlı tada alışkanlığı sürdürmesi ve su/süt gibi temel içeceklerin yerini alması istenmez. |
| Krema | Doymuş yağ ve enerji yoğunluğu yüksektir. |
| Hindistan cevizi sütü/kreması | Özellikle hindistan cevizi kreması doymuş yağ bakımından çok zengindir. |
| Çay ve kahve tipi içecekler | Kafein nedeniyle küçük çocuklar için uygun değildir; mevcut düzenlemede liseler istisnadır. |
[1] Guarana (Paullinia cupana), Amazon havzasına özgü, kahve çekirdeğine göre 2 ila 4 kat daha fazla kafein içeren tropikal bir tırmanıcı çalı türüdür. Kırmızı renkli küçük meyveleri ve açıldığında insan gözünü andıran siyah tohumları vardır. Yapısındaki tanenler sayesinde kafeini vücuda yavaş salar ve uzun süreli, dengeli bir etki yapar. Kafeinin yanı sıra teobromin, teofilin, antioksidanlar (polifenoller), vitaminler ve mineraller barındırır.
Önemli bir 2026 değişikliği
2026 itibarıyla “Okul Gıdası” uygulamasını ayrıca dikkate almak gerekiyor. Tarım ve Orman Bakanlığının güncel sayfasında 17 Ağustos 2026 tarihli Sağlık Bakanlığı Bilim Kurulu Okul Gıdası Kararları, Beslenme Skoru sistemi, okul gıdası onay işlemleri ve Bakanlıkça onay verilmiş ürünlerin güncel listesi yayımlanmaktadır. 10 Eylül 2026 tarihli onaylı firma ve ürün listesi de bu sayfadadır (1).
Bu nedenle 2026–2027 öğretim yılı için kantin denetiminde yalnızca eski “yasaklı ürünler listesine” bakmak yeterli değildir; ürünün 2020/8 Genelgeye, güncel Okul Gıdası kriterlerine ve gerekiyorsa Okul Gıdası onay sistemine uygunluğu birlikte değerlendirilmelidir. Nitekim MEB’in 2026–2027 yılı talimatında da kantin, kafeterya, yemekhane, büfe ve çay ocaklarında doğrudan öğrenciye sunulan gıdaların 2020/8 sayılı Genelge ve bağlı kılavuzlara uygun yönetilmesi istenmektedir. Denetimden sonuç alınmasını engelleyecek biçimsel hatalardan kaçınılmalıdır (12).
Kaynaklar
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. Okul Gıdası. Güncel mevzuat, 17.08.2026 tarihli Bilim Kurulu kararları, Beslenme Skoru ve onaylı ürün listeleri. Tarım ve Orman Bakanlığı – Okul Gıdası
- T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. (2020). Okul Kantinlerinde Satılacak Gıdalar ve Eğitim Kurumlarındaki Gıda İşletmelerinin Hijyen Yönünden Denetlenmesi, Genelge No. 2020/8. MEB’in güncel mevzuat sisteminde halen yer almaktadır.
- T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. Okul kantinlerinde satışı yapılacak ürünler için kriterler. Satışı uygun olmayan ve uygun bulunan gıda grupları. MEB – Okul kantinlerinde satılacak ürünler
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. (2020). Okul Gıdası Hakkında Tebliğ. Resmî Gazete, 22.10.2020, Sayı 31282. Güncel Okul Gıdası mevzuatı kapsamında yer almaktadır.
- Güler, Ç. Alanda Sağlık Eğitimi (Halk Sağlığı Uzmanları ve Tüm Eğiticiler İçin), Berksan Yayıncılık, Ankara, 2026.
- World Health Organization. (2026). Policies and interventions to create healthy school food environments: WHO guideline. Geneva: WHO. ISBN 978-92-4-011832-4. WHO okul gıda ortamı kılavuzu
- World Health Organization. (2023). Policies to protect children from the harmful impact of food marketing: WHO guideline. Geneva: WHO.
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Okullarda Yiyecek ve İçecek Standartları. Rehberin amacı çocuk ve ergenlerde enerji, doymuş yağ, tuz ve şeker tüketimini azaltarak besin değeri yüksek seçenekleri desteklemektir.
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. (2013). Okul Kantinlerine Dair Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği. Resmî Gazete, 05.02.2013, Sayı 28550.
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. Okul Kantinlerine Dair Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği, Md. 24: Gıdanın servisi, satışı ve tüketimi.
- Güler, Ç., Çobanoğlu, Z. Besin Kirliliği, Çevre Sağlığı Temel Kaynak Dizisi No. 11, TC Sağlık Bakanlığı Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü, TC Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Ankara 1994.
- Surlu, B. A., Surlu, Handan, M., Güler, Ç., 2000 yılında gıda hukuku ile ilgili davaların yargıtay sonuçlarının incelenmesi, Sağlık ve Toplum, 11, 4, 17-26, Ekim –Aralık 2001
cevresagligi.org’da yayımlanan yazılardan kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir
