Okul kantini yalnızca yiyecek ve içecek satılan ticari bir alan olarak ele alınmamalıdır. Kantin; gıda güvenliği, çocuk beslenmesi, bulaşıcı hastalıkların önlenmesi, çevre sağlığı, iş sağlığı ve güvenliği, ergonomi ve sağlık eğitiminin kesiştiği bir okul sağlığı ortamıdır. Türkiye’de okul kantinleri, kafeteryalar, büfeler, çay ocakları ve benzeri gıda işletmeleri için özel hijyen kuralları bulunmaktadır (1-8). DSÖ de okul gıda ortamının çocukların yaşam boyu beslenme alışkanlıklarının şekillenmesinde önemli olduğunu vurgulamaktadır (9).
1.Yer seçimi ve fiziksel yapı
Kantinin yerleşimi ve büyüklüğü; temizlik ve gerektiğinde dezenfeksiyona olanak vermeli, çevreden veya işletme içinden kaynaklanan bulaşmayı önlemeli ve çalışanların hijyenik biçimde çalışabilmesi için yeterli alan sağlamalıdır (1,4).
Zeminler sağlam, kaymaya karşı güvenli, kolay temizlenebilir ve gerektiğinde dezenfekte edilebilir malzeme ile döşenmelidir. Döşeme, atık suyun ortamdan uzaklaştırılmasına uygun yapılmalıdır. Oynayan döşeme ve parkelerin altının kısa sürede böcek üreme yeri haline gelebileceği unutulmamalıdır. Duvarlar da sağlam ve kolay temizlenebilir olmalıdır (1,4). Tavan ve tavan donanımı kir birikmesini, küf gelişmesini ve yoğunlaşmaya bağlı damlamayı önleyecek biçimde düzenlenmelidir. Aşırı nemi uzaklaştıracak havalandırma düzeneği söz konusu önlemleri güçlendirecektir (4,5,10).
Yiyecek hazırlama yüzeyleri düzgün, yıkanabilir, aşınmaya dayanıklı, toksik olmayan, kolay temizlenebilir ve dezenfekte edilebilir malzemeden yapılmalıdır (1,4). Bu nedenle çatlamış tezgâhlar, kırılmış fayanslar, paslanmış yüzeyler ve temizlenmesi güç ahşap yüzeyler gıda hazırlama alanlarında uygun değildir. Çalışma düzeni çiğ maddelerin pişmiş yiyeceklerle temasını önlemelidir (4,5,8). Halk sağlığı açısından temel fiziksel koşullar Tablo-1 de özetlenmiştir.
Tablo 1. Kantinlerde Temel fiziksel koşullar
|
Özellik |
Halk sağlığı açısından standart |
| Zemin | Sağlam, kolay temizlenebilir, uygun drenajlı |
| Duvar | Sağlam, düzgün, temizlenebilir |
| Tavan | Toz, kir, küf ve yoğuşmayı önleyici |
| Tezgâh | Yıkanabilir, korozyona dayanıklı, toksik olmayan |
| Kapılar | Kolay temizlenebilir/dezenfekte edilebilir |
| Pencereler | Kir birikmesini önleyen yapıda |
| Drenaj | Atık suyu güvenli biçimde uzaklaştırmalı |
| Hazırlık alanı | Bulaşmayı önleyecek yeterli çalışma alanına sahip olmalı |
Bu özellikler estetik amaçlı değil, mikrobiyolojik ve kimyasal bulaşmayı önleme amacı taşır (1,5,8).
2. Kantinin ergonomik düzenlenmesi
Mevzuattaki hijyen hükümlerine ek olarak kantinin tasarımında ergonomi ilkelerinin uygulanması gerekir. Çalışanın sürekli eğilmesini, uzanmasını, dönmesini veya ağır yükleri uygunsuz pozisyonlarda kaldırmasını gerektiren bir yerleşim kas-iskelet sistemi yükünü artırır (8).
Ergonomik düzenlemenin temel ilkesi:
Depolama → hazırlama → pişirme/işleme → sergileme → satış
biçimindedir. Bu akışın mümkün olduğunca kesişmeden ve gereksiz geri dönüşler olmadan gerçekleştirilmesi esastır. Bu düzen aynı zamanda “kirli” ve “temiz” iş akışlarının birbirine karışmasını azaltarak gıda hijyenine de katkı sağlar (1,5,8,11,12).
Sık kullanılan malzemeler çalışanların kolay erişim alanında tutulmalı; ağır malzemeler çok yüksek raflara konulmamalı; zeminde geçiş yollarında kasa, koli, elektrik kablosu veya başka engeller bırakılmamalıdır (8,11).
Öğrenci tarafında ise satış noktası sıkışıklık, itişme, düşme ve sıcak yüzeylere temas riskini azaltacak şekilde düzenlenmelidir. Özellikle ders arasına çıkıldığında (teneffüs) çok sayıda öğrencinin birkaç dakika içinde kantine yöneldiği göz önüne alınarak kuyruk ve öğrenci dolaşımı tasarımın bir parçası olarak değerlendirilmelidir (8,11,13).
3.Aydınlatma
Kantin yeterli doğal veya yapay aydınlatmaya sahip olmalıdır. Mevzuattaki özel hijyen düzenlemesi işletmenin gün ışığına eşdeğer biçimde doğal veya yapay olarak aydınlatılmasını öngörmektedir (1,8,11).
Yetersiz aydınlatma yalnızca ergonomik bir sorun değildir. Kirli yüzeylerin, bozulmuş gıdaların, yabancı maddelerin ve temizlik yetersizliklerinin fark edilmesini güçleştirebilir. Bu durum çok tehlikeli sağlık sonuçlarına yol açabilir.
Aydınlatma elemanları kırılma gibi tehlikelere karşı korunmalıdır. Koruyucular kolay temizlenebilir olmalı ve kendileri çapraz bulaşma kaynağı oluşturmamalıdır (1,8,11).
4. Havalandırma ve termal konfor
Kantinde sıcaklığın aşırı yükselmesini, buharın yoğunlaşmasını, toz oluşmasını ve kirli havanın birikmesini engelleyecek doğal veya mekanik havalandırma bulunmalıdır (1,5,11).
Özellikle önemli bir ilke, havanın kirli alandan temiz alana doğru taşınmamasıdır. Sistem bunu sağlayacak biçimde kurulmalıdır. Havalandırma açıklıklarında uygun koruyucu düzenekler bulunmalı ve havalandırma kanalları düzenli olarak temizlenmelidir (1,8,11).
Bu önlemler çalışan konforunun yanında küf, koku, yoğunlaşma ve gıda bulaşmasının önlenmesine de katkı sağlar (8).
5.Su
Gıda işletmesinde her zaman yeterli miktarda, içilebilir nitelikte su bulunmalıdır (1).
Gıdayla temas eden buz da içilebilir nitelikte sudan üretilmelidir. Buz makineleri ve su depoları düzenli olarak temizlenip dezenfekte edilmelidir (1,5).
Su kesintisi veya güvenilir suya erişilememesi, özellikle kantinde gıda hazırlanıyorsa ciddi bir halk sağlığı sorunu olarak değerlendirilmelidir. Maliyet temiz içme suyuna ulaşabilmeyi engellememelidir (5). Sistemik su kirliliğine yol açabilecek çapraz bağlantıların ve geri emilimlerin oluşmamasına dikkat edilmelidir (10).
6.El yıkama olanakları
Kantinde uygun yerde, yeterli sayıda ve yalnızca el temizliği amacıyla kullanılan lavabolar bulunmalıdır. El temizliği gereksiniminin sadece tuvaletlerde gerekli bir uygulama olmadığı unutulmamalıdır (1,5,12).
Gıda yıkama alanı ile el yıkama alanı birbirinden ayrılmalıdır. İşin niteliğine göre sıcak ve soğuk su sağlanmalıdır. El yıkama lavabosu bulaşık, bez, sebze veya başka malzemelerin yıkanması amacıyla kullanılmamalıdır (1).
Pratik olarak el yıkama noktasında sıvı sabun, hijyenik el kurutma olanağı ve el yıkamayı hatırlatan görsel talimatların bulunması iyi hijyen uygulamasının parçasıdır.
7. Personel hijyeni
Gıda güvenliğinin en kritik noktalarından biri çalışanlardır. Kantin çalışanları kişisel temizlik ve hijyen kurallarına uymalıdır (1).
Gıda hazırlama ve üretim alanında çalışanların uygun iş kıyafeti kullanması; saç, sakal ve bıyığın gerektiği biçimde kapatılması; tırnakların kısa ve temiz tutulması ve hazırlık alanında takı kullanılmaması öngörülmektedir (1,12).
Gıda yoluyla taşınabilecek hastalığı bulunan, bulaşıcı yara veya deri enfeksiyonu olan ya da ishal gibi belirtiler gösteren kişilerin gıda işletmesinde çalışmasına izin verilmemesi gerekir (1, 15). Bu kişiler izinli sayılmalıdır. Bu gibi durumların işten çıkarılma nedeni haline getirilmesi durumun gizlenmesine ve kitlesel sağlık olaylarına neden olabilmektedir.
Çalışanlara düzenli gıda hijyeni ve gıda güvenliği eğitimi verilmesi de işletmecinin sorumlulukları arasındadır (1). Tarım ve Orman Bakanlığı, kantin çalışanlarının Yönetmelik gereği hijyen eğitimi almak zorunda olduğunu belirtmektedir (2). Ancak bu eğitimi alanlarla almayanların davranış farklılıklarına yönelik araştırmalara gereksinim vardır. Gelişmekte olan ülkelerde aradaki farkın önemsiz olma riski yüksektir (7).
8.Çapraz bulaşmanın önlenmesi
Çiğ gıda, pişmiş gıda ve doğrudan tüketime hazır gıdalar arasında mikrobiyolojik bulaşma önlenmelidir (13).
Özellikle;
çiğ ürün → el → bıçak/tezgâh → hazır gıda
zinciri önemli bir çapraz bulaşma yoludur. Gıda hazırlama alanlarının düzenlenmesi, ekipmanların temizliği, el hijyeni ve tüketime hazır ürünlerin kapalı biçimde korunması bu zinciri kırmayı amaçlar (1).
Self-servis sunumlarda yiyecekler öğrencilerin öksürme, hapşırma, dokunma veya başka yollarla bulaştırmasına karşı koruyucu perde, kapak veya camekânla korunmalıdır (1,13).
9. Soğuk zincir ve sıcaklık kontrolü
Bu alan kantin denetiminde özellikle önemlidir.
Yönetmeliğe göre sıcak muhafaza edilen gıdalar 63°C’nin üzerinde, soğukta muhafaza edilen gıdalar ise 4°C’nin altındaki ortamlarda tutulmalıdır (1,5,13).
Soğutma gerekiyorsa sıcaklığın 60°C’den 37°C’ye en fazla 2 saatte, ardından 37°C’den 4°C’ye en fazla 4 saatte düşürülmesi öngörülmektedir (1).
Ayrıca sıcak servis edilen gıdalar 63°C’nin altında en fazla iki saat; soğuk gıdalar ise 8°C’nin üzerinde en fazla dört saat bekletilebilir (1).
Bu nedenle buzdolabının bulunması tek başına yeterli değildir. Elektrik kesilmesi vb. olasılıklara karşı buzdolabında maksima minima sıcaklık ölçerler zorunlu olmalıdır. Sıcaklık izlenmeli ve kayıt altına alınmalıdır (1).
10.Depolama
Gıda depolama alanları kuru, temiz, düzenli ve zararlıların girişine karşı korunmuş olmalıdır. Ürünler mümkün olduğunca doğrudan zemine konulmamalı; temizlik yapılmasına ve stokların kontrolüne izin verecek biçimde düzenlenmelidir (5,13). Depo kiler böcekleri yönünden gözlem altında tutulmalıdır (5).
Stok yönetiminde son tüketim/tavsiye edilen tüketim tarihleri düzenli kontrol edilmeli ve eski stokların önce kullanılması esasına dayanan rotasyon uygulanmalıdır.
Soğuk zincir gerektiren hammaddeler teslim alınırken sıcaklık kontrol edilmeli ve soğuk zincir kesintiye uğratılmadan depolanmalıdır (1).
11.Temizlik ve dezenfeksiyon
Her kantinin yazılı bir temizlik ve dezenfeksiyon planı bulunmalıdır. Planda;
– neyin
– nasıl
– neyle
– ne zaman
– kim tarafından
temizleneceği açıkça belirtilmelidir (1). Bu yaklaşım “kirlenince temizleme” anlayışından farklıdır. Temizlik planlı ve kayıtlı koruyucu sağlık uygulaması olmak zorundadır.
Temizlik kimyasalları gıdalardan ayrı, kapalı ve uygun alanlarda tutulmalıdır. Dezenfeksiyon gereksinimi çok dikkatli değerlendirilmeli, yanlış kullanım ve uygulamaların yaşamsal tehlikeler yaratacağı unutulmamalıdır. Temizlik ve dezenfeksiyon sırasında gıda işletmelerinde kullanıma uygun ürünler kullanılmalıdır (1,5,11,13).
12.Atık ve çöp yönetimi
Gıda atıkları hazırlama ve satış alanlarında biriktirilmemeli, hızla uzaklaştırılmalıdır (1,5).
Çöp kapları:
– kapaklı
– kolay temizlenebilir
– dezenfekte edilebilir
– uygun şekilde işaretlenmiş
olmalıdır. Kaplar sık boşaltılmalı ve çöp konteynerleri düzenli olarak temizlenip dezenfekte edilmelidir (1). Kantin çöpleri günlük, sabah-öğleden sonra iki ayrı grup eğitimi yapılan okullarda yarım günde bir uzaklaştırılmalıdır.
Atık depolama alanları gıdalardan mümkün olduğunca uzakta bulunmalıdır. Okul ve kantinlerde hiçbir atık bir günden uzun bekletilemez. Büyük konteyner çöp biriktirme kapları okullarda asla kullanılamaz. Atıkların böcek ve kemirgenler için beslenme ve üreme ortamı oluşturması engellenmelidir (1).
13.Zararlı ve kemirgen kontrolü
Sinekler, hamamböcekleri, karıncalar, fare ve diğer kemirgenler gıdalara mikroorganizmaları mekanik olarak taşıyabilir. Bu nedenle mücadele yalnızca canlıkıran (pestisi) uygulaması şeklinde düşünülmemelidir. Esas yaklaşım entegre zararlı yönetimidir (5,14):
girişin engellenmesi → besin ve su kaynaklarının ortadan kaldırılması → izleme → gerektiğinde uygun mücadele.
Mevzuat kantin yerleşim planında çöp kovalarının ve zararlı mücadelesinde kullanılan tuzakların yerlerinin tanımlanmasını istemektedir (1).
14. Beslenme standartları
Sağlıklı kantinin amacı yalnızca “bozuk gıda satmamak” değildir. Satılan gıdanın beslenme açısından çocuk için uygun olması da gerekir.
Sağlık Bakanlığı standartlarının amacı öğrencilerin sağlıklı yiyecek ve içecek seçmesine yardımcı olmak; besin değeri yüksek, çocuk ve ergenlere uygun porsiyonlarda, aşırı yağ ve şeker içermeyen ve aşırı enerji sağlamayan seçenekleri desteklemektir (15).
Bu nedenle kantinde öncelik;
su + süt/ayran/yoğurt + meyve + sebze + uygun tahıl ürünleri + uygun protein kaynakları
gibi besin değeri yüksek seçeneklere verilmelidir (3,15,16).
Buna karşılık şeker, serbest şeker, tuz, doymuş yağ ve/veya enerji yoğunluğu yüksek ürünlerin bulunabilirliği sınırlandırılmalıdır (9,15).
DSÖ’nün 2026 tarihli kılavuzu da okulda sunulan ve satılan yiyecek ve içecekler için beslenme standartları oluşturulmasını ve sağlıklı ürünlerin erişilebilirliğini, satın alınmasını ve tüketimini artıran okul gıda ortamlarının geliştirilmesini önermektedir (9).
15. Porsiyon büyüklüğü
Çocuklar yetişkinlerin küçük birer kopyası değildir. Enerji gereksinimleri yaşa göre değiştiğinden okul kantininde porsiyonların da çocuk ve ergenlere uygun olması gerekir.
Sağlık Bakanlığı standardı özellikle büyük olmayan, çocuk ve ergenlere uygun porsiyonların seçilmesini önermektedir (15).
Bu nedenle sağlıklı bir gıdanın bile gereksiz derecede büyük porsiyonlarda satılması doğru bir okul beslenmesi uygulaması değildir.
16. Gıda reklamı ve ürünlerin yerleştirilmesi
Kantin yalnızca gıda satmaz; aynı zamanda öğrenciye hangi gıdanın “normal”, “çekici” ve “tercih edilir” olduğu mesajını verir.
Bu nedenle sağlıklı seçenekler öğrencinin görebileceği, kolay ulaşabileceği ve kolay seçebileceği yerlerde bulundurulmalıdır.
DSÖ’nün 2026 kılavuzu bu tür “nudging” yani seçim mimarisi/dürtme müdahalelerini sağlıklı okul gıda ortamının araçlarından biri olarak değerlendirmektedir (9).
Örneğin su ve meyvenin görünür yerde bulunması, sağlıklı ürünlerin göz hizasına yerleştirilmesi ve sağlıksız seçeneklerin çocukları yönlendirecek biçimde öne çıkarılmaması okul sağlığı yaklaşımıyla uyumludur.
17. Alerjenler
Okul ortamında süt, yumurta, yer fıstığı, sert kabuklu yemişler, gluten içeren tahıllar ve diğer alerjenleri içeren gıdalar bulunabilir.
Bu nedenle ürünün içeriğinin ve etiketinin korunması, ambalajsız ürünlerde içerik bilgisinin bilinmesi ve farklı ürünler arasında istemsiz bulaşmanın önlenmesi önemlidir.
Özellikle ciddi gıda alerjisi bulunan öğrencilerin olduğu okullarda kantin çalışanlarının alerjik reaksiyon ve anafilaksi konusunda okulun acil durum planını bilmesi halk sağlığı ve okul güvenliği açısından önem taşır.
18. Öğrenci güvenliği ve ergonomisi
Kantinde çocukların güvenliği ayrıca değerlendirilmelidir. Öğrencilerin erişebileceği bölgelerde (8,11):
- sıcak yüzey ve sıcak sıvılar,
- kesici araçlar,
- açık elektrik bağlantıları,
- temizlik kimyasalları,
- kaygan zeminler,
- sivri çıkıntılar,
- devrilebilecek raf ve dolaplar bulunmamalıdır.
Özellikle teneffüslerde oluşan yoğunluk nedeniyle kuyruk düzeni, giriş-çıkış ve yaya akışı çarpışma ve düşme riskini azaltacak şekilde tasarlanmalıdır.
19. Denetim
Türkiye’de kantinlerin denetimi tek bir kurumun konusu değildir. MEB’in 2020/8 sayılı Genelgesi okul bünyesindeki gıda işletmelerinin gıda güvenilirliği ve hijyen bakımından denetim, izleme ve değerlendirme sistemini düzenlemektedir (3).
Tarım ve Orman Bakanlığı ayrıca okul kantinlerinin İl Tarım ve Orman Müdürlüklerindeki kontrol görevlileri tarafından her sömestrde en az bir kez, yılda iki kez denetlendiğini belirtmektedir (2).
MEB’in güncel açıklamasına göre kantinlerde satılabilecek gıdaların kriterleri Sağlık Bakanlığı Bilim Kurulu önerileri doğrultusunda belirlenmekte ve ilgili üç Bakanlığın temsilcilerinden oluşan mekanizma tarafından izlenmektedir (16).
Aslında bu tür denetimlerin doğrudan Sağlık Bakanlığında bütünleştirlmesi işlevsellik açısından çok yararlı olabilecektir.
20. 2026 itibarıyla “Okul Gıdası” yaklaşımı
Güncel uygulamada okul kantininin değerlendirilmesinde yalnızca hijyen yönetmeliğine bakılması yeterli değildir. Tarım ve Orman Bakanlığının Okul Gıdası sisteminde 2013 tarihli özel hijyen yönetmeliği ve 2020 tarihli Okul Gıdası Tebliği yanında 17 Ağustos 2026 tarihli Sağlık Bakanlığı Bilim Kurulu Okul Gıdası Kararları, Beslenme Skoru, reformülasyon rehberi, Okul Gıdası Onay Prosedürü ve onaylı ürün listesi birlikte yer almaktadır (17).
Bu durum okul kantini denetiminin giderek şu üç eksenin birlikte değerlendirilmesine yöneldiğini göstermektedir:
Güvenilir gıda + sağlıklı beslenme + sağlıklı fiziksel çevre
Halk sağlığı açısından okul kantininin kontrolü Tablo 2’de özetlenmiştir.
Tablo 2.Halk sağlığı açısından okul kantini kontrolü
| Denetim alanı | Temel soru |
| Fiziksel yapı | Yüzeyler sağlam ve kolay temizlenebilir mi? |
| Ergonomi | Çalışan ve öğrenci dolaşımı güvenli mi? |
| Aydınlatma | Yeterli ve güvenli mi? |
| Havalandırma | Buhar, koku, sıcaklık ve kirli hava kontrol ediliyor mu? |
| Su | Sürekli güvenilir içme-kullanma suyu var mı? |
| El hijyeni | Ayrı ve uygun el yıkama lavabosu var mı? |
| Personel | Hijyen eğitimi ve kişisel hijyen yeterli mi? |
| Gıda kabulü | Kaynak, ambalaj, tarih ve sıcaklık kontrol ediliyor mu? |
| Soğuk zincir | Sıcaklık ölçülüyor ve kaydediliyor mu? |
| Çapraz bulaşma | Çiğ ve tüketime hazır gıdalar ayrılıyor mu? |
| Temizlik | Yazılı temizlik-dezenfeksiyon planı var mı? |
| Kimyasallar | Gıdalardan ayrı ve güvenli yerde mi? |
| Atık | Kapaklı kaplarda ve gıdadan uzakta mı? |
| Zararlılar | Koruyucu ve izleyici mücadele yapılıyor mu? |
| Beslenme | Sağlıklı ürünler öncelikli mi? |
| Porsiyon | Çocuğun yaşına uygun mu? |
| Alerjenler | İçerik/bulaşma riski yönetiliyor mu? |
| Öğrenci güvenliği | Yanma, kesilme, kayma ve sıkışma riski azaltılmış mı? |
| Satılan ürünler | Güncel Okul Gıdası kriterlerine uygun mu? |
| Kayıt | Sıcaklık, temizlik ve gerekli kontrol kayıtları tutuluyor mu? |
Sonuç
Halk sağlığı açısından iyi bir okul kantininin ölçütü yalnızca “temiz görünmesi” değildir. Mevzuattaki “nefaset” terimi ile de karıştırılmamalıdır. Kantin; gıdanın satın alınmasından depolanmasına, hazırlanmasından satışına ve atığın uzaklaştırılmasına kadar bütün zincirin kontrol edildiği bir sistem olmalıdır. Aynı zamanda çocukların sağlıklı beslenme davranışlarını desteklemeli ve okulda verilen sağlık eğitimiyle çelişmemelidir (6,7,9,15).
Bu nedenle okul kantini için en uygun yaklaşım şu denklemle özetlenebilir:
Gıda güvenliği + beslenme kalitesi + hijyen + ergonomi + çevre sağlığı + öğrenci güvenliği + sağlık eğitimi = Sağlıklı okul kantini
Okul kantinlerinin halk sağlığı açısından taşıması gereken özellikler Şekil -1 de görselleştirlmiştir.
Şekil 1.Okul kantinlerinin halk sağlığı açısından taşıması gereken özellikler
Kaynaklar
1.T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. (2013). Okul Kantinlerine Dair Özel Hijyen Kuralları Yönetmeliği. Resmî Gazete, 5 Şubat 2013, Sayı 28550. Yönetmelik; fiziksel yapı, ekipman, personel, su, havalandırma, aydınlatma, sıcaklık, temizlik, atık ve gıda servisinin temel hükümlerini düzenlemektedir.
2.T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. Okul Kantinlerine Yönelik Resmi Kontrol ve Öğrenci Eğitim Çalışmaları. Bakanlık, özel hijyen yönetmeliği ve kılavuzunun uygulanması ile personelin hijyen eğitimi yükümlülüğünü açıklamaktadır. Tarım ve Orman Bakanlığı – Okul Kantinleri
3.T.C. Millî Eğitim Bakanlığı. (2020). Okul Kantinlerinde Satılacak Gıdalar ve Eğitim Kurumlarındaki Gıda İşletmelerinin Hijyen Yönünden Denetlenmesi, Genelge No. 2020/8. MEB – 2020/8 Genelgesi ve Uygulama Kılavuzu
4.Güler, Ç.,(ed, Çevre Sağlığı, Palme Yayınevi, Ankara, 2012.
5.Güler, Ç., Çobanoğlu, Z. Besin Kirliliği, Çevre Sağlığı Temel Kaynak Dizisi No. 11, TC Sağlık Bakanlığı Sağlık Projesi Genel Koordinatörlüğü, TC Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Ankara 1994.
6.Surlu, B. A., Surlu, Handan, M., Güler, Ç., 2000 yılında gıda hukuku ile ilgili davaların yargıtay sonuçlarının incelenmesi, Sağlık ve Toplum, 11, 4, 17-26, Ekim –Aralık 2001.
7.Güler, Ç.Alanda Sağlık Eğitimi, (Halk Sağlığı Uzmanları ve Tüm Eğiticiler için), Berksan Yayıncılık, Ankara, 2026.
8.Güler, Ç.Ergonomi El Kitabı, Berksan Yayıncılık, Ankara, 2026.
9.World Health Organization. (2026). Policies and interventions to create healthy school food environments: WHO guideline. Geneva: WHO. ISBN 978-92-4-011832-4. WHO – Healthy School Food Environments Guideline
10.Güler, Ç. Çapraz Bağlantılar ve Geri Emilim, Yazıt Yayıncılık, Ankara, 2010
11.Güler, Ç. Sağlık Boyutuyla Ergonomi, Palme Yayınevi, Ankara, 2004.
12.Güler, Ç. Kişisel Hijyen, Yazıt Yayıncılık, Ankara, 2010.
13.Güler, Ç. Sebze ve Meyve Hijyeni, Yazıt Yayıncılık, Ankara, 2010.
14.Güler, Ç., Fare ve Sıcan Kontrolü, Yazıt Yayıncılık, Ankara, 2011.
15.T.C. Sağlık Bakanlığı, Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Okullarda Yiyecek ve İçecek Standartları. Sağlıklı ürün seçimi, besin değeri, enerji, yağ, şeker ve porsiyonlara ilişkin okul standartlarını içermektedir. Sağlık Bakanlığı – Okullarda Yiyecek ve İçecek Standartları
16.T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, Destek Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Okul ve kurum kantinlerinde satılan gıdalar ve kantin-yemekhane denetimleri hakkında açıklamalar. MEB – Kantin ve yemekhane uygulamaları
17.T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. (2026). Okul Gıdası. 17.08.2026 tarihli Sağlık Bakanlığı Bilim Kurulu kararları, Beslenme Skoru, reformülasyon rehberi, onay prosedürü ve güncel onaylı ürün listesini içerir. Tarım ve Orman Bakanlığı – Okul Gıdası
cevresagligi.org’da yayımlanan yazılardan kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir
